Bessel van der Kolk – VPRO Zomergasten

Door Jose Hoekstra voor GGZ Totaal

Zondag 28 augustus 2022 is psychiater en traumaspecialist Bessel van der Kolk de zesde en laatste gast van Janine Abbring in het VPRO-programma Zomergasten. Bessel van der Kolk is een van de meest vooraanstaande psychiaters ter wereld op het gebied van trauma. Hij is hoogleraar aan de Boston University School of Medicine, President van de Trauma Research Foundation en geeft les over de hele wereld. Hij werkt al veertig jaar met mensen die op allerlei manieren met trauma leven.

Tijdens een bezoek aan Nederland in juli 2019 interviewde Jose Hoekstra van der Kolk voor GGZ Totaal. Ter gelegenheid van de uitzending van Zomergasten publiceerde GGZ Totaal nogmaals dat interview.

Bessel van der Kolk - De Verslaving Voorbij
Bessel van der Kolk – De DSM heeft niets te maken met echte menselijke processen

Taal van DSM

Nog voordat ik (Jose Hoekstra) mijn eerste vraag rondom psychose en trauma goed en wel geformuleerd heb, word ik door Bessel van der Kolk gecorrigeerd op mijn taalgebruik. “Nu praat je de taal van de DSM”. 

Prof. Dr. Bessel van der Kolk, psychiater, is van oorsprong Nederlander, maar woont en werkt al 56 jaar in Amerika. Hij is opnieuw in Nederland voor een congres rondom zijn boek Traumasporen. Met zijn 75 jaar geeft hij nog steeds leiding aan een vooraanstaand Traumacentrum in Boston en is wereldwijd bekend als trauma expert. Zijn boek “The Body keeps the Score”, in het Nederlands “Traumasporen”, is inmiddels in 31 talen vertaald. José Hoekstra gaat met hem in gesprek over trauma, ernstige psychiatrische problematiek en de huidige toestand in de psychiatrie.

“Veel mensen die door psychiaters behandeld worden gaan die taal gebruiken als ze over zichzelf praten. Dat is begrijpelijk. Als je bij een dokter komt voor wat je hebt, dan ga je jezelf definiëren in de termen waarin je dokter over je denkt. Maar omdat de DSM vanuit wetenschappelijk oogpunt absoluut waardeloos is en niets te maken heeft met echte menselijke processen, is het beter gewoon te beschrijven wat je dwars zit.

Ik ben een voorstander van echte diagnoses: Wat is er aan de hand? In hoeverre raak je van je pad af? Hoe gaat het met je lichaam? Begrijp je jezelf en de mensen om je heen? Ik kijk erg naar de “executieve functies”. Ik was zelf één van de samenstellers van de DSM III en DSM IV, maar de DSM heeft uiteindelijk geleid naar een veel te symptoombestrijdende psychiatrie. De DSM geeft de suggestie dat we meer weten dan we werkelijk doen.”

Diepgevoelde interesse in trauma

“Ik ben één van de vele psychiaters die het vak is ingegaan vanuit een diepgevoelde interesse in wat er in mensen omgaat. Ik heb zelf ook LSD gebruikt, zo ging dat in die dagen. Ik wilde weten wat mensen kunnen ervaren, hoe de verschillende ervaringen tot uiting komen. Aanvankelijk was ik geïnteresseerd in psychose, in schizofrenie, maar ik ontwikkelde een diepgevoelde interesse in trauma, aangewakkerd door de oorlog in Vietnam en de Civil Rights Movement in the VS, waar zoveel mensen getraumatiseerd raakten.
Ik nam ook actief deel aan de farmacologische revolutie en heb verschillende baanbrekende artikelen gepubliceerd op dat gebied, maar toen ik eenmaal met trauma bezig was bleek al snel dat traumasporen niet goed oplossen onder invloed van pillen. Daarom moesten we andere behandelmethoden ontwikkelen.

De relatie tussen trauma en psychose is lang een verboden onderwerp geweest en we weten er nog steeds vrij weinig van. Terwijl inmiddels toch vastgesteld is dat de meerderheid van alle ernstige psychiatrische problematiek trauma-gerelateerd is. Zo’n 70% tot 80% van de patiënten heeft aantoonbaar te maken gehad met trauma. Maar het blijft de vraag of trauma de meest bepalende factor in psychose-gerelateerde problematiek is.

Trauma zorgt er wel voor dat je bang bent, je blijft met het gevoel zitten dat je mensen niet kunt vertrouwen; je blijft vaak boos over wat er met je gebeurd is. Dat zorgt voor veel wantrouwen en dat maakt het proces lastig en heeft natuurlijk invloed op de band met de behandelaar. Voor getraumatiseerde mensen kan de vriendelijke blik van de behandelaar staan voor de vriendelijk kijkende misbruiker voordat hij of zij het misbruik pleegde.

Het krijgen van een psychose is op zichzelf ook traumatisch, en dat is de manier waarop je vervolgens in de GGZ terechtkomt vaak ook, wanneer je met het systeem te maken krijgt. Ziekenhuizen hebben helaas de neiging om het trauma van hun patiënten, onbewust en onbedoeld, te herhalen.“

Wat is nodig?

Wat is er nodig om dat patroon te doorbreken, zodat die herhaling bij opnames en behandeling niet meer plaatsvindt?

“Wat nodig is, is dat hulpverleners hun eigen problemen onder ogen zien en een diep zelfbewustzijn ontwikkelen. Als therapeuten hun eigen pijn en kwetsbaarheid inzetten, en ook hun methoden zelf uitproberen, dan helpt dat enorm om goede therapie te ontwikkelen. Het is belangrijk om nieuwsgierig te blijven, zowel ten aanzien van jezelf als van anderen.
Het brein is een “use-dependant-organ, het wordt gevormd door de patronen die we vroeg in ons leven ervaren. Het is niet zo simpel dat je voor elke ziekte een biologisch kenmerk zou kunnen vinden. Het is allemaal veel complexer. Mensen die een trauma hebben beleefd komen vaak vast te zitten en leiden daardoor vaak een erg beperkt leven. Omgaan met een onverwerkt trauma neemt veel energie weg, wat het moeilijk maakt om te functioneren.”

Vanuit mijn eigen ervaring weet ik dat ik ernstig gederealiseerd was door trauma, en dat mijn psychosen er als het ware doorheen braken, voor een opening zorgden. Zeker de eerste jaren heb ik echt het gevoel gehad dat de psychosen juist deel waren van mijn helingsproces. Hoe ziet u dat?

“Jaja…”, knikt Bessel van der Kolk instemmend en begrijpend. “Alleen… het kan natuurlijk alle kanten opgaan… je kunt ook een opdracht tot moord horen in psychose…daarmee omgaan is erg moeilijk. Maar tegelijkertijd kunnen mensen met psychosen ook diepe en mystieke ervaringen en inzichten hebben. Daar was een tijdje zeker aandacht voor, maar nadat R.D. Laing van het pad afraakte, en er steeds meer medicijnen kwamen die beloofden psychose te genezen, verloor de psychiatrie helaas de interesse in de inhoud van psychosen. Hierna ging men zich helemaal op pillen richten en het controleren van psychotische symptomen. Dat heeft er toe geleid dat de resultaten van behandeling bij psychose eigenlijk slechter werd dan in de jaren ’70.

Wat trauma betreft – dat komt altijd op de één of andere manier tot uiting. Soms kan het ook tot grote creativiteit leiden, zoals bijvoorbeeld bij J.K. Rowling, die Harry Potter schreef en bij Eve Ensler, van de Vagina Monologen. Ook Oprah Winfrey is er een mooi voorbeeld van.

In het congres (2019) gaf u een tekenend voorbeeld voor de kloof die er is tussen wat men financiert, en wat de eigen praktijk is van mensen bij traumaverwerking. Na 9/11 in New York werden er twee soorten therapie gefinancierd voor getraumatiseerden: cognitieve gedragstherapie en psychoanalyse (New York is het laatste bolwerk van de psychoanalyse). Maar in een onderzoek naar wat New Yorkers zelf gedaan hadden om hun trauma’s te verwerken bleek men dingen te noemen zoals acupunctuur, massage, EMDR en yoga bijvoorbeeld. Hoe dichten we die kloof?

De huidige focus om alleen “evidence based” therapieën toe te passen is funest voor de psychiatrie. Ik heb als wetenschapper onderzoek gedaan naar antipsychotica, Prozac, Zoloft, EMDR, Heart Rate Variability, yoga, theater, neurofeedback en psychedelica. Ik zou nooit één van deze therapieën beschouwen als het laatste antwoord en beweren dat iedereen ze moet krijgen. Je moet altijd kijken bij wie het werkt, voor hoe lang en hoe ingrijpend het is. Een goede therapeut gebruikt zowel wetenschappelijke kennis, als zijn of haar eigen hart en intuïtie bij de behandeling.

Uiteindelijk is het dus een “Public Health Issue” welke keuzen er gemaakt worden. Ziekenhuizen zijn duur. De grote vraag is dus: hoeveel baat hebben mensen werkelijk bij een behandeling in de zin van: hoeveel kunnen ze daarna weer bijdragen aan de maatschappij? Kunnen ze weer goed voor hun kinderen zorgen? Kunnen ze hun leven weer goed leiden? Dus niet: hoe komen we van dat verkeerde gedrag van de patiënt af. Dat is de verkeerde insteek. Wat helpt echt?
Het is een kwestie van de cultuur waarin je leeft. Op het ogenblik wordt er vrijwel alleen geld besteed aan onderzoek naar cognitieve gedragstherapie en medicijnen. Zolang alleen deze therapieën gefinancierd worden in onderzoek en vrijwel niets anders, zullen alleen deze behandelmethoden er uitkomen als goede therapie. Mensen zijn vaak op zoek naar simpele antwoorden voor hun problemen, maar de vraag is: wat werkt het beste op de lange duur? We weten dat vertrouwen, veiligheid, goede relaties, zelfbegrip en emotieregulatie daar centraal in zijn. Op dat gebied is er nog steeds veel te leren.

5 redenen om naar Bessel van der Kolk te kijken

De laatste Zomergast van 2022 is psychiater en traumaspecialist Bessel van der Kolk (1943). Zijn ideale televisieavond bevat vanzelfsprekend veel filmfragmenten over trauma. ‘Meer dan boeken maken films de complexiteit van hoe mensen met elkaar omgaan voelbaar.’

1. Hij is een van de meest vooraanstaande trauma-experts

Al ruim veertig jaar houdt Bessel van der Kolk zich bezig met het bestuderen en behandelen van trauma. Zo was hij een van de eerste psychiaters die zich verdiepte in posttraumatische stressstoornis (PTSS), een diagnose die komt uit de studie naar uit oorlog teruggekeerde veteranen. Van der Kolk heeft tal van hen behandeld, van de veteranen die deelnamen aan de Vietnamoorlog, tot zij die dienden in Irak en Afghanistan.

Van der Kolk maakte diverse grote ontwikkelingen in de psychiatrie uit de eerste hand mee, zoals de opkomst van prozac. Hij was zelfs een van de eersten die onderzoek deed naar de effecten van dit inmiddels zeer bekende antidepressivum. Later in zijn loopbaan onderzocht hij de werking van nieuwe behandelmethodes zoals EMDR, neurofeedback en psychodrama. 

In 2014 bundelde Van der Kolk een deel van zijn kennis in de internationale bestseller The Body Keeps the Score (in het Nederlands vertaald als Traumasporen – een 575 pagina’s dik boek voor therapeuten. Daarin zet hij uiteen hoe ons brein weliswaar trauma kan verdringen, maar ons lichaam nooit liegt. Trauma laat diepe sporen achter en die kunnen in verschillende – soms enorm heftige – lichamelijke reacties naar boven komen. Van der Kolk vindt dat zijn boek in de kern een positieve boodschap heeft. In De Morgen zegt hij daarover: ‘Het is mogelijk te herstellen van onbeschrijfelijke dingen. Eerst en vooral moet het lichaam kalmeren, zichzelf terugvinden en zich opnieuw in harmonie kunnen voelen met anderen.’

2. Hij neemt je mee de behandelkamer in

Zoals alle Zomergasten stelt Bessel van der Kolk zijn ideale televisieavond samen met fragmenten uit film en televisie, maar hij neemt ook beelden mee uit behandelkamers die op hem een grote impact hebben gehad. We krijgen op deze manier een uniek inkijkje in het werk van traumaspecialisten.

Van der Kolk deelt behalve fragmenten uit zijn eigen praktijk, ook beelden van psycholoog Harry Harlow, die onderzoek deed naar John Bowlby’s attachment theory, EMDR-specialist Steven Lazrove en de psychiaters Annie en Michael Mithoefer, die werken met psychedelica.

3. Hij laat je zien hoe oorlog een leven tekent

​​​​​​Bessel van der Kolk heeft enorm veel onderzoek gedaan naar trauma bij veteranen. Tijdens zijn Zomergastenavond laat hij onder meer een fragment zien uit The Hurt Locker (2008). Daarin ontmoeten we een bomexpert die terugkeert uit Irak, maar eenmaal thuis niet weet te aarden. 

Maar ook uit eigen ervaring weet Van der Kolk wat de enorme impact van oorlog is op een mens. Hij werd in 1943 geboren en groeide op tijdens de wederopbouw. Over zijn ouders vertelde hij twee jaar geleden in Psychologie Magazine: ‘Zij hielden hun hele leven last van de oorlog en van de gruwelijke armoede vóór die tijd. Er waren geen sociale voorzieningen; was je arm, dan moest je maar zien hoe je overleefde. Vooral mijn moeder wist niet hoe ze moest ontspannen, of hoe ze moest omgaan met haar familie. Ik denk met droefheid terug aan het ongelukkige leven dat ze heeft geleid. Als men in haar tijd wist wat we nu allemaal weten, had iemand haar trauma kunnen behandelen.’

Van der Kolk laat tijdens zijn Zomergastenavond daarom onder meer een fragment zien uit De aanslag (1986), naar de roman van Harry Mulisch. Hoofdpersoon is Anton Steenwijk, wiens leven op de kop wordt gezet door de moord op een NSB’er voor zijn huis. Als represaille wordt zijn familie gefusilleerd en de woning afgebrand. Hoewel Anton daarna een ‘gewoon’ leven weet op te bouwen, keren zijn gedachten gedurende de jaren onvermijdelijk terug naar die ene oorlogsnacht. Van der Kolk: ‘Het is een film die me hielp om mijn eigen jeugd beter te begrijpen.’

4. Hij is nooit uitgeleerd

Gedurende veertig jaar traumapsychiatrie heeft deze Zomergast met zijn neus bovenop de vernieuwingen in de psychiatrie en therapie gezeten. En dat blijft hij doen. Naast traditionele behandelmethoden, onderzoekt Van der Kolk bijvoorbeeld hoe yoga, dans, theater en zang gebruikt kunnen worden tijdens therapie. Dat is wat hem betreft nodig om trauma effectief te lijf te gaan, want alleen ‘praten en pillen’ zijn niet genoeg. 

Zo zei hij eerder over het voorschrijven van medicijnen: ‘Medicatie kan helpen om beter te slapen en te kalmeren, maar je verdooft er ook systemen mee die essentieel zijn om volop het leven te beleven.’ 

En over praten: ‘Bij een traumatische gebeurtenis sluit ons taalcentrum. Daarom zijn er vaak geen woorden voor wat er is gebeurd. Bovendien zijn die aanvallen niet weg nadat je hebt verwoord dat de woede is gekoppeld aan bijvoorbeeld misbruik in je jeugd. Die woedeaanvallen zitten in je lijf.’ 

Bessel van der Kolk is kortom continu nieuwsgierig naar nieuwe behandelmethoden, omdat hij wil weten wat er allemaal mogelijk is om mensen te helpen.

5. Ted Lasso biedt Van der Kolk (en ons) hoop

​​​​​​Het moge duidelijk zijn: trauma gaat over veel meer dan alleen een ingrijpende gebeurtenis. Het gaat om de sporen die het achterlaat, hoe het zich in het lichaam nestelt en hoe je verder gaat. In dat laatste schuilt dan ook de kern van traumabehandeling: de hoop op genezing. 

Om dat duidelijk te maken – en omdat er op zo’n avond ook nog iets te lachen moet zijn – neemt Van der Kolk een fragment mee uit de populaire komedieserie Ted Lasso. Daarin staat een American Football-coach plots voor de taak om een Britse voetbalclub te managen. Dat is nogal een cultuurverschil, maar met zijn eeuwige glimlach en onverstoorbaar geloof in de goedheid van de mens, weet hij de cynische Britten voor zich te winnen. Zonder verstand van voetbal, maar met mensenkennis, weet deze überpositivo een team te smeden. Hoe, dat zie je in Zomergasten, zondag 28 augustus NPO 2 om 20:15 uur.